Nietolerancja laktozy – objawy, badania i dieta

Laktoza – co to jest i gdzie występuje?

Laktoza to dwucukier złożony z glukozy i galaktozy, będący naturalnym składnikiem mleka ssaków. Aby mogła zostać wchłonięta w jelicie cienkim, musi zostać rozłożona przez enzym laktazę, wytwarzany przez komórki nabłonka rąbka szczoteczkowego kosmków jelitowych. Gdy aktywność laktazy jest niewystarczająca, niestrawiona laktoza przechodzi do jelita grubego, gdzie ulega fermentacji bakteryjnej i wywołuje charakterystyczne dolegliwości.

Laktoza najobficiej występuje w mleku – krowim, kozim, owczym i kobiecym, oraz w produktach mlecznych o wysokiej zawartości serwatki: jogurcie, kefirze, twarogu, lodach i mleku w proszku. Jednak laktoza pojawia się też w wielu produktach przetworzonych, w których pełni funkcję wypełniacza, nośnika aromatu lub środka poprawiającego konsystencję. Warto sprawdzać etykiety takich produktów jak gotowe sosy, zupy w proszku, wyroby cukiernicze, margaryny, wędliny czy niektóre leki, w których laktoza jest substancją pomocniczą.

Rodzaje i przyczyny nietolerancji laktozy

Nietolerancja laktozy nie jest jednorodnym schorzeniem – wyróżnia się kilka jej typów, które różnią się przyczyną, czasem pojawienia się i rokowaniem.

• Pierwotna nietolerancja laktozy (hipolaktazja dorosłych) – najczęstsza postać, uwarunkowana genetycznie. U większości ssaków aktywność laktazy zmniejsza się po odstawieniu od piersi. U ludzi zdolność do trawienia laktozy w dorosłości jest mutacją, która rozwinęła się stosunkowo późno ewolucyjnie. Hipolaktazja dorosłych jest nieodwracalna i nasila się z wiekiem.
• Wrodzona nietolerancja laktozy – bardzo rzadka postać autosomalnie recesywna, w której laktaza nie jest wytwarzana od urodzenia. Objawia się już u noworodka i wymaga całkowitego wykluczenia laktozy przez całe życie.
• Wtórna (nabyta) nietolerancja laktozy – wynika z uszkodzenia błony śluzowej jelita cienkiego i jest najczęściej odwracalna. Może być konsekwencją celiakii, choroby Leśniowskiego-Crohna, biegunek infekcyjnych wirusowych i bakteryjnych, lambliazy, chemio- lub radioterapii, długotrwałej antybiotykoterapii, a także rozległych resekcji jelita.
• Przemijająca nietolerancja laktozy u wcześniaków – wynika z niedojrzałości błony śluzowej jelit u dzieci urodzonych przed terminem. Ustępuje samoistnie wraz z rozwojem dziecka.

Jakie są objawy nietolerancji laktozy?

Objawy nietolerancji laktozy pojawiają się zazwyczaj od 30 minut do 2 godzin po spożyciu produktów zawierających laktozę i są ograniczone wyłącznie do układu pokarmowego. To istotna cecha odróżniająca ją od alergii na białka mleka krowiego, która może dawać objawy ogólnoustrojowe – skórne, oddechowe, a nawet anafilaksję.

Typowe objawy nietolerancji laktozy to wzdęcia i nadmierne gazy, bóle i skurcze brzucha, przelewania i bulgotanie w jelitach, biegunka, nudności i uczucie pełności. Nasilenie objawów zależy od ilości spożytej laktozy, indywidualnej aktywności resztkowej laktazy, składu mikrobioty jelitowej oraz szybkości opróżniania żołądka. Większość osób z nietolerancją laktozy toleruje niewielkie ilości tego cukru bez objawów – np. łyżkę mleka w kawie czy ser dojrzewający, który zawiera śladowe ilości laktozy.

Warto wiedzieć, że nietolerancja laktozy nie powoduje zmian skórnych. Objawy skórne, takie jak pokrzywka czy egzema, są charakterystyczne dla alergii na białka mleka, nie dla nietolerancji laktozy.

Badania na nietolerancję laktozy

Podejrzenie nietolerancji laktozy można wstępnie ocenić na podstawie wywiadu i obserwacji objawów, które pojawiają się wraz ze spożyciem produktów mlecznych. Potwierdzenie diagnozy wymaga jednak wykonania jednego z dostępnych badań diagnostycznych.

Badania na nietolerancję laktozy warto wykonać zawsze przed samodzielnym wprowadzeniem diety bezlaktozowej – zwłaszcza że podobne objawy mogą dawać inne schorzenia, takie jak SIBO, IBS, celiakia czy choroby zapalne jelit.

Nietolerancja laktozy – co jeść, a czego unikać?

Dieta przy nietolerancji laktozy nie musi oznaczać całkowitej rezygnacji z nabiału. Kluczem jest dobór produktów o niskiej zawartości laktozy i obserwacja własnej tolerancji.

Produkty dozwolone lub dobrze tolerowane:

• mleko i napoje roślinne (migdałowe, owsiane, ryżowe, sojowe, kokosowe) – bez laktozy
• mleko bezlaktozowe i jogurty bezlaktozowe
• sery dojrzewające: parmezan, cheddar, gouda, edamski, brie, camembert – zawierają śladowe ilości laktozy i są zazwyczaj dobrze tolerowane
• masło i masło ghee – zawierają minimalną ilość laktozy
• jogurty naturalne z żywymi kulturami bakterii – część osób toleruje je lepiej niż mleko, ponieważ bakterie wstępnie rozkładają laktozę
• wszystkie produkty naturalnie bezlaktozowe: mięso, ryby, jaja, warzywa, owoce, produkty zbożowe, rośliny strączkowe, orzechy

Produkty wymagające ostrożności lub będące do wyeliminowania:

• mleko krowie, kozie i owcze (pełne, odtłuszczone, w proszku)
• lody śmietankowe i mleczne
• twarogi i serki homogenizowane
• klasyczne jogurty i kefiry (bez oznaczenia bezlaktozowe)
• czekolada mleczna i białe słodycze
• gotowe sosy, zupy w proszku, dania instant – mogą zawierać ukrytą laktozę
• niektóre leki i suplementy diety (laktoza jako substancja pomocnicza)

Pomocnym rozwiązaniem przy nietolerancji laktozy jest suplementacja preparatami laktazy w kapsułkach lub kroplach, przyjmowanymi bezpośrednio przed posiłkiem zawierającym laktozę. Pozwala to na okazjonalne spożycie produktów mlecznych bez wywoływania objawów. Warto jednak pamiętać, że preparaty laktazy nie zastępują trwałych zmian dietetycznych – są jedynie uzupełnieniem, nie rozwiązaniem długoterminowym.