Helicobacter pylori – objawy, diagnostyka, leczenie i dieta

Helicobacter pylori – co to jest i jak dochodzi do zakażenia?

Helicobacter pylori to gram-ujemna bakteria bytująca w błonie śluzowej żołądka. Jej wyjątkowość polega na zdolności do przeżycia w silnie kwaśnym środowisku, w którym większość drobnoustrojów nie ma szans na przetrwanie. Umożliwia jej to enzym ureaza, który rozkłada mocznik do amoniaku i dwutlenku węgla, neutralizując lokalnie kwas żołądkowy i tworząc ochronne mikrośrodowisko wokół bakterii. Helicobacter pylori wnika w śluz pokrywający nabłonek żołądka, uszkadza go mechanicznie i chemicznie, wywołując przewlekły stan zapalny.

Do zakażenia dochodzi najczęściej drogą fekalno-oralną lub oralno-oralną, czyli przez kontakt z zanieczyszczoną wodą, żywnością lub śliną osoby zakażonej. Helicobacter pylori czy można kogoś zarazić – tak, jest to możliwe, choć w praktyce trudno wskazać konkretny moment zakażenia. Do infekcji dochodzi najczęściej w dzieciństwie, szczególnie w środowiskach o niższym standardzie sanitarnym, przeludnieniu i ograniczonym dostępie do czystej wody. Raz nabyte zakażenie utrzymuje się przez całe życie, jeśli nie zostanie wyleczone.

Czynniki sprzyjające zakażeniu to picie wody z niepewnych źródeł, niedostateczna higiena rąk, bliski kontakt z zakażonymi osobami oraz palenie papierosów, które zwiększa podatność błony śluzowej żołądka na kolonizację. Wbrew obiegowym opiniom alkohol nie jest potwierdzonym czynnikiem ryzyka zakażenia H. pylori.

Objawy Helicobacter pylori

Zakażenie Helicobacter pylori w większości przypadków przebiega bezobjawowo lub skąpoobjawowo przez wiele lat. Objawy pojawiają się, gdy bakteria doprowadza do istotnego uszkodzenia błony śluzowej żołądka lub dwunastnicy.

Helicobacter pylori objawy jelitowe i żołądkowe to przede wszystkim:

• ból lub dyskomfort w nadbrzuszu, często nasilający się na czczo lub bezpośrednio po posiłku
• uczucie pełności i wzdęcia po jedzeniu, nawet małych porcji
• nudności i wymioty
• zgaga i kwaśne odbijanie
• brak apetytu i niezamierzona utrata masy ciała
• czarne lub smoliście wyglądające stolce – sygnał krwawienia z wrzodu wymagający pilnej diagnostyki

Objawy skórne przy Helicobacter pylori są tematem, który budzi zainteresowanie pacjentów. Część badań wskazuje na potencjalny związek zakażenia H. pylori z pewnymi chorobami skóry, jak trądzik różowaty, pokrzywka przewlekła czy łuszczyca, jednak zależności te nie są jednoznacznie potwierdzone i nie są traktowane jako typowe objawy zakażenia. Diagnoza na podstawie objawów skórnych bez badań potwierdzających nie jest właściwym postępowaniem.

Powikłania nieleczonego zakażenia to choroba wrzodowa żołądka i dwunastnicy, przewlekłe zapalenie błony śluzowej żołądka, niedokrwistość z niedoboru żelaza oporna na suplementację oraz – w rzadkich przypadkach – chłoniak MALT żołądka i rak żołądka.

Helicobacter pylori diagnostyka – jakie badania potwierdzają zakażenie?

Diagnostyka zakażenia H. pylori opiera się na metodach inwazyjnych (wymagających gastroskopii) i nieinwazyjnych. Wybór metody zależy od obecności wskazań do endoskopii i sytuacji klinicznej pacjenta.

Test oddechowy na Helicobacter pylori jest preferowaną metodą diagnostyczną u pacjentów bez bezwzględnych wskazań do gastroskopii. Przed wykonaniem testu obowiązuje odstawienie inhibitorów pompy protonowej (IPP) na co najmniej 2 tygodnie i antybiotyków na co najmniej 4 tygodnie. Fałszywie ujemny wynik testu może być skutkiem niedawno stosowanej terapii.

Testy serologiczne mają ograniczoną wartość diagnostyczną – nie pozwalają odróżnić aktywnego zakażenia od przebytego i nie nadają się do oceny skuteczności eradykacji. Ich jedyną zaletą jest brak konieczności odstawiania leków przed badaniem.

Dieta przy Helicobacter pylori – produkty wskazane i zakazane

Dieta przy H. pylori nie zastępuje leczenia farmakologicznego, ale może je wspierać i łagodzić objawy dyspeptyczne. Przykładowy jadłospis przy Helicobacter pylori powinien opierać się na zasadach diety lekkostrawnej, uzupełnionej o produkty o udokumentowanym działaniu antybakteryjnym lub ochronnym wobec błony śluzowej żołądka.

Produkty wskazane i korzystne przy zakażeniu H. pylori:

• owoce jagodowe – truskawki, maliny, borówki, żurawina, jeżyny – zawierają polifenole o silnym działaniu bakteriostatycznym wobec H. pylori, hamującym m.in. aktywność ureazy
• warzywa kapustne – brokuły, kalafior, kapusta, brukselka – zawierają izotiocyjaniany; regularne spożycie kiełków brokuła wykazało w badaniach klinicznych zmniejszenie kolonizacji H. pylori w błonie śluzowej żołądka
• zielona herbata – katechiny silnie hamują aktywność ureazy i wykazują działanie bakteriostatyczne
• miód naturalny – wykazuje aktywność bakteriostatyczną wobec H. pylori, hamuje aktywność ureazy
• mleko i fermentowane przetwory mleczne – laktoferyna obecna w mleku ma właściwości antybakteryjne; jogurty i kefiry z żywymi kulturami bakterii wspierają mikrobiotę jelitową w czasie antybiotykoterapii
• oliwa z oliwek nierafinowana – zawiera polifenole o działaniu hamującym wzrost H. pylori
• zioła i przyprawy: imbir, cynamon, oregano, rozmaryn, mięta – zawierają olejki eteryczne hamujące wzrost H. pylori

Produkty zakazane lub wymagające ograniczenia przy objawowej infekcji H. pylori:

• alkohol – drażni błonę śluzową żołądka, nasila stan zapalny i objawy dyspeptyczne
• kawa i mocna herbata – stymulują wydzielanie kwasu żołądkowego i nasilają ból w nadbrzuszu
• potrawy smażone, tłuste i ciężkostrawne – zwalniają opróżnianie żołądka i nasilają wzdęcia
• ostre przyprawy (papryczka chili, pieprz cayenne) – drażnią błonę śluzową i nasilają dolegliwości
• produkty wysoko przetworzone, konserwowe i wędzone – niektóre badania wskazują na ich związek ze zwiększonym ryzykiem infekcji i powikłań onkologicznych
• napoje gazowane i kwaśne soki owocowe – nasilają zgagę i dyskomfort w nadbrzuszu

Helicobacter pylori – jak leczyć zakażenie?

Leczenie zakażenia H. pylori, zwane eradykacją, opiera się na schematach antybiotykowych w połączeniu z lekami hamującymi wydzielanie kwasu żołądkowego. Decyzja o leczeniu powinna być podjęta przez lekarza na podstawie potwierdzonej diagnozy.

Standardowym schematem pierwszego rzutu rekomendowanym przez europejskie wytyczne jest terapia poczwórna z bizmutem lub terapia poczwórna bez bizmutu (terapia konkomitantna), trwająca 10–14 dni. Klasyczna terapia potrójna z klarytromycyną, stosowana przez wiele lat jako standard, traci na skuteczności ze względu na rosnącą oporność H. pylori na klarytromycynę.

Schematy leczenia obejmują kombinacje następujących leków: inhibitor pompy protonowej (np. omeprazol, pantoprazol), antybiotyki (klarytromycyna, amoksycylina, metronidazol, tetracyklina, lewofloksacyna) oraz preparat bizmutu. Kluczowe jest ścisłe przestrzeganie czasu i dawkowania terapii – przerwanie leczenia lub nieregularne przyjmowanie leków sprzyja selekcji szczepów opornych.

Skuteczność eradykacji weryfikuje się po 4–8 tygodniach od zakończenia terapii – najlepiej za pomocą testu oddechowego lub testu antygenowego ze stolca. Badania serologiczne nie nadają się do oceny skuteczności leczenia. W przypadku niepowodzenia pierwszej terapii konieczna jest zmiana schematu antybiotykowego, najlepiej na podstawie oceny wrażliwości bakterii na antybiotyki z hodowli pobranej podczas gastroskopii.

Uzupełnieniem leczenia farmakologicznego jest stosowanie probiotyków. Zgodnie z wytycznymi Polskiego Towarzystwa Gastroenterologii zaleca się przyjmowanie probiotyków w czasie eradykacji – szczepy Lactobacillus reuteri DSM17648 i Saccharomyces boulardii wykazują udokumentowane działanie zwiększające skuteczność terapii i zmniejszające częstość jej działań niepożądanych, takich jak biegunka, nudności i zaburzenia smaku.