Endometrioza i SIBO, problemy jelitowe - diagnostyka, objawy, leczenie

Endometrioza a jelita i SIBO – objawy, przyczyny i diagnostyka

Silny ból menstruacyjny, przewlekłe wzdęcia pojawiające się jak na zawołanie przed miesiączką, lata chodzenia od lekarza do lekarza z dolegliwościami, które ktoś w końcu nazywa „nerwowym jelitem” – tak zaczyna się droga wielu kobiet do rozpoznania endometriozy. To choroba, która dotyka nawet co dziesiątą kobietę w wieku rozrodczym, a jej objawy wykraczają daleko poza samą miednicę mniejszą. W tym artykule wyjaśniamy, czym jest endometrioza, jakie są jej przyczyny, objawy i metody diagnostyki oraz leczenia, a także – co szczególnie istotne dla czytelniczek naszego bloga – jak choroba ta łączy się z funkcjonowaniem jelit, zespołem jelita drażliwego (IBS) oraz zespołem rozrostu bakteryjnego jelita cienkiego (SIBO).

Silny ból menstruacyjny, przewlekłe wzdęcia pojawiające się jak na zawołanie przed miesiączką, lata chodzenia od lekarza do lekarza z dolegliwościami, które ktoś w końcu nazywa „nerwowym jelitem” – tak zaczyna się droga wielu kobiet do rozpoznania endometriozy. To choroba, która dotyka nawet co dziesiątą kobietę w wieku rozrodczym, a jej objawy wykraczają daleko poza samą miednicę mniejszą.

W tym artykule wyjaśniamy, czym jest endometrioza, jakie są jej przyczyny, objawy i metody diagnostyki oraz leczenia, a także – co szczególnie istotne dla czytelniczek naszego bloga – jak choroba ta łączy się z funkcjonowaniem jelit, zespołem jelita drażliwego (IBS) oraz zespołem rozrostu bakteryjnego jelita cienkiego (SIBO).

Co to jest endometrioza?

Endometrioza to przewlekła choroba, w której tkanka przypominająca błonę śluzową macicy (endometrium) rozwija się poza jamą macicy – najczęściej w obrębie jajników, otrzewnej miednicy mniejszej i więzadeł krzyżowo-macicznych, rzadziej w obrębie jelit, pęcherza moczowego, a w pojedynczych przypadkach nawet poza jamą brzuszną. Podobnie jak prawidłowe endometrium, ogniska te reagują na wahania hormonalne w cyklu miesiączkowym – przerastają, a następnie złuszczają się i krwawią, co prowadzi do przewlekłego stanu zapalnego, powstawania zrostów i bólu.

Szacuje się, że endometrioza dotyczy około 10% kobiet w wieku rozrodczym, a od pojawienia się pierwszych objawów do postawienia prawidłowej diagnozy mija zwykle kilka lat (Basta i Krentel, 2023).

Choroba najczęściej ujawnia się w okresie między pierwszą miesiączką a menopauzą, choć pierwsze objawy – zwłaszcza bolesne miesiączki – pojawiają się nierzadko już u nastolatek i bywają przez lata bagatelizowane jako „normalny” ból okresowy. Do czynników zwiększających ryzyko zachorowania zalicza się m.in. wczesne wystąpienie pierwszej miesiączki, krótkie cykle miesiączkowe, obfite i długo trwające krwawienia, brak lub niewielką liczbę ciąż oraz obciążenie rodzinne. Z kolei dłuższe okresy stosowania antykoncepcji hormonalnej czy donoszone ciąże mogą wiązać się z mniejszym ryzykiem – nie dlatego, że „leczą” endometriozę, lecz dlatego, że ograniczają liczbę cykli miesiączkowych w ciągu życia.

Endometrioza, SIBO, problemy jelitowe - diagnostyka, objawy, leczenie

Przyczyny i teorie powstawania endometriozy

Dokładna przyczyna endometriozy wciąż nie jest w pełni poznana. Wśród najczęściej przywoływanych teorii wymienia się:

  • Teoria miesiączkowania wstecznego – cofanie się krwi miesiączkowej wraz z fragmentami endometrium przez jajowody do jamy otrzewnej
  • Metaplazja celomatyczna – przekształcanie się komórek otrzewnej w komórki podobne do endometrium pod wpływem czynników hormonalnych lub zapalnych
  • Implantacja jatrogenna – np. po cięciu cesarskim lub innych zabiegach chirurgicznych w obrębie miednicy
  • Czynniki genetyczne i rodzinne – ryzyko zachorowania jest wyższe, jeśli endometriozę miała matka lub siostra
  • Zaburzenia immunologiczne – nieprawidłowa odpowiedź układu odpornościowego może sprzyjać przetrwaniu ognisk endometrialnych poza macicą zamiast ich eliminacji

Coraz więcej uwagi poświęca się też roli mikrobioty – zarówno jelitowej, jak i narządu rodnego – w rozwoju choroby, o czym piszemy w dalszej części artykułu.

Objawy endometriozy

  • Silne, narastające bóle menstruacyjne, które mogą nie reagować na typowe leki przeciwbólowe
  • Przewlekły ból w obrębie miednicy mniejszej, niezwiązany wyłącznie z miesiączką
  • Ból podczas lub po stosunku płciowym (dyspareunia)
  • Ból podczas oddawania moczu lub wypróżniania, nasilający się w okresie okołomiesiączkowym
  • Obfite lub nieregularne krwawienia miesiączkowe
  • Niepłodność lub trudności z zajściem w ciążę
  • Przewlekłe zmęczenie
  • Objawy ze strony przewodu pokarmowego – wzdęcia (tzw. „endo belly”), bóle brzucha, biegunki lub zaparcia, nudności, często nasilające się w okolicy miesiączki

Warto podkreślić, że nasilenie objawów nie zawsze koreluje ze stopniem zaawansowania zmian – u części kobiet niewielkie ogniska dają silny ból, a rozległa endometrioza przebiega stosunkowo skąpoobjawowo.

Diagnostyka – jak rozpoznaje się endometriozę?

Przez wiele lat złotym standardem rozpoznania endometriozy była laparoskopia z pobraniem wycinków do badania histopatologicznego. Zgodnie z aktualnym podejściem, promowanym m.in. przez Polskie Towarzystwo Ginekologów i Położników, coraz większy nacisk kładzie się na diagnostykę nieinwazyjną i przedoperacyjną, opartą na:

  • szczegółowo zebranym wywiadzie ukierunkowanym na objawy sugerujące endometriozę
  • badaniu ginekologicznym
  • ultrasonografii przezpochwowej wykonywanej według standaryzowanych protokołów (kryteria IDEA i MUSA), pozwalającej wykryć endometriozę jajnikową i głęboko naciekającą
  • rezonansie magnetycznym miednicy mniejszej – szczególnie przydatnym przy podejrzeniu zmian głębokich lub zajęcia jelita czy pęcherza

Laparoskopia pozostaje metodą referencyjną w przypadkach wątpliwych oraz gdy jednocześnie planowane jest leczenie operacyjne, ale nie jest już warunkiem koniecznym do rozpoczęcia leczenia (Basta i Krentel, 2023). Niestety, od pierwszych objawów do rozpoznania wciąż mija średnio kilka lat – część dolegliwości bywa mylona z innymi schorzeniami, w tym właśnie z zespołem jelita drażliwego.

Leczenie endometriozy

  • Leczenie hormonalne – dwuskładnikowe tabletki antykoncepcyjne, progestageny (np. dienogest), system wewnątrzmaciczny uwalniający lewonorgestrel, analogi lub antagoniści GnRH (często z tzw. terapią add-back, czyli dodatkiem niskiej dawki hormonów łagodzących działania niepożądane) – celem jest zahamowanie cyklicznej stymulacji hormonalnej ognisk endometriozy
  • Leczenie przeciwbólowe – niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ), czasem leki wspomagające terapię bólu przewlekłego
  • Leczenie chirurgiczne – laparoskopowe usunięcie ognisk endometriozy i torbieli endometrialnych (tzw. torbieli czekoladowych), zwłaszcza przy zmianach powyżej ok. 3 cm lub nieskuteczności leczenia zachowawczego; ryzyko nawrotu po zabiegu sięga nawet 30%
  • Leczenie niepłodności – w zależności od sytuacji: leczenie operacyjne, stymulacja owulacji lub zapłodnienie pozaustrojowe (in vitro)
  • Podejście wielodyscyplinarne – coraz częściej podkreśla się rolę zespołowej opieki nad pacjentką: oprócz ginekologa mogą w niej uczestniczyć gastroenterolog, dietetyk, fizjoterapeuta uroginekologiczny czy specjalista leczenia bólu przewlekłego

Endometrioza a jelita – „endo belly” i zespół jelita drażliwego

Objawy ze strony przewodu pokarmowego są u kobiet z endometriozą bardzo częste – tak częste, że bywają mylone z samodzielną chorobą jelit. Charakterystyczne jest tzw. „endo belly” – nagłe, nasilone wzdęcie brzucha, często pojawiające się cyklicznie w okolicy miesiączki, nieproporcjonalne do ilości spożytego pokarmu.

Związek między endometriozą a zespołem jelita drażliwego (IBS) jest dobrze udokumentowany. Metaanaliza z 2022 roku, obejmująca dane od niemal 100 tysięcy kobiet (18 887 z endometriozą i 77 171 w grupach kontrolnych), wykazała, że ryzyko współwystępowania IBS u kobiet z endometriozą jest niemal trzykrotnie wyższe niż w grupach porównawczych (iloraz szans 2,97; 95% CI: 2,17–4,06). Analiza zbiorcza wykazała też, że objawy spełniające kryteria IBS występują u ok. 23% kobiet z endometriozą (Nabi i wsp., 2022).

Możliwe mechanizmy tego powiązania obejmują: bezpośrednie naciekanie jelit przez ogniska endometriozy (zwłaszcza w postaci głęboko naciekającej), przewlekły stan zapalny w obrębie miednicy mniejszej wpływający na czynność motoryczną jelit, nadwrażliwość trzewną związaną z przewlekłym bólem, a także udział osi jelitowo-mózgowej.

Endometrioza a SIBO – co mówią badania?

W ostatnich latach coraz więcej uwagi poświęca się bardziej swoistemu powiązaniu – między endometriozą a zespołem rozrostu bakteryjnego jelita cienkiego (SIBO) oraz przerostem metanogenów (IMO).

W opublikowanym w 2025 roku badaniu kliniczno-kontrolnym porównano wyniki testu wodorowo-metanowego u 148 kobiet z potwierdzoną badaniem obrazowym lub histopatologicznym endometriozą oraz 148 dobranych pod względem wieku kobiet z grupy kontrolnej, wyłonionych z większej grupy ponad tysiąca pacjentek francuskiej poradni gastroenterologicznej. Dodatni wynik testu (SIBO i/lub przerost metanogenów) stwierdzono u 91,9% kobiet z endometriozą wobec 83,1% w grupie kontrolnej – różnica istotna statystycznie. U pacjentek z endometriozą częściej dominował dodatni wynik w kierunku metanu, co koreluje z częstszym występowaniem zaparć w tej grupie (Halfon i wsp., 2025).

Warto zaznaczyć, że badana populacja nie była przypadkową próbą kobiet z populacji ogólnej, lecz pacjentkami już kierowanymi na diagnostykę gastroenterologiczną z powodu dolegliwości – dlatego bardzo wysoki odsetek dodatnich wyników dotyczy specyficznej grupy, a nie każdej kobiety z endometriozą. Mimo to różnica między grupą z endometriozą a grupą kontrolną (również objętą diagnostyką gastroenterologiczną) wskazuje na istotny, niezależny związek między obiema chorobami.

Proponowane mechanizmy łączące endometriozę z zaburzeniami mikroflory jelitowej obejmują tzw. „estrobolom” – zespół genów bakterii jelitowych kodujących enzymy (m.in. beta-glukuronidazę) uczestniczące w metabolizmie estrogenów. Zaburzenia składu mikrobioty jelitowej mogą zwiększać ponowne wchłanianie estrogenów z przewodu pokarmowego do krążenia, co potencjalnie nasila stymulację hormonalną ognisk endometriozy. Hipoteza ta, choć obiecująca, wciąż wymaga potwierdzenia w badaniach klinicznych u ludzi – jak podkreślają autorzy jednego z obszerniejszych przeglądów na ten temat, większość dotychczasowych dowodów pochodzi z badań na zwierzętach, a związek między mikrobiotą jelitową a endometriozą ma prawdopodobnie charakter dwukierunkowy (Salliss i wsp., 2022).

Z praktycznego punktu widzenia potwierdzenie SIBO lub IMO u pacjentki z endometriozą nie zmienia leczenia samej endometriozy, ale otwiera dodatkową, konkretną ścieżkę terapeutyczną dla dolegliwości jelitowych – np. celowaną antybiotykoterapię, czasowe wprowadzenie diety o niskiej zawartości FODMAP czy pracę nad motoryką jelit – którą prowadzi się równolegle do leczenia ginekologicznego, a nie zamiast niego.

Endometrioza a IBS/SIBO – porównanie objawów

CechaEndometriozaIBS / SIBO
Charakter bóluCykliczny, nasilający się przed i w trakcie miesiączki; często głęboki ból miednicyZmienny, związany z posiłkami i wypróżnieniami, niekoniecznie cykliczny
WzdęciaCzęste, tzw. „endo belly”, bywają wyraźnie cykliczneCzęste, związane z fermentacją bakteryjną, nasilają się często po posiłkach
Rytm wypróżnieńMoże być zaburzony wtórnie (ucisk, stan zapalny, naciek jelita)Biegunka, zaparcie lub naprzemiennie – typowy obraz IBS/SIBO
Diagnostyka rozstrzygającaUSG dopochwowe, rezonans magnetyczny, czasem laparoskopiaTest wodorowo-metanowy, czasem badania obrazowe lub endoskopowe
Leczenie podstawoweHormonalne i/lub chirurgiczneDieta (np. low FODMAP), celowana antybiotykoterapia (SIBO), modyfikacja mikrobioty

Kiedy warto rozszerzyć diagnostykę o jelita?

Jeśli u kobiety z rozpoznaną lub podejrzewaną endometriozą dolegliwości jelitowe – wzdęcia, bóle brzucha, zmienny rytm wypróżnień – utrzymują się mimo leczenia choroby podstawowej lub nasilają się niezależnie od cyklu miesiączkowego, warto rozważyć:

  • test wodorowo-metanowy w kierunku SIBO/IMO
  • konsultację gastroenterologiczną w celu wykluczenia nakładających się schorzeń, w tym IBS i nietolerancji pokarmowych
  • przy podejrzeniu głębokiego nacieku jelita – poszerzoną diagnostykę obrazową (np. rezonans magnetyczny, czasem kolonoskopię)

Takie podejście pozwala uniknąć sytuacji, w której wszystkie dolegliwości brzuszne automatycznie przypisuje się samej endometriozie, choć część z nich może wynikać z nakładającego się, odrębnego zaburzenia jelitowego – i odwrotnie, pomaga nie „zgubić” rozpoznania endometriozy pod maską wcześniej postawionej diagnozy IBS.

Więcej o samym badaniu przeczytasz w artykule: Test wodorowo-metanowy – co to jest i jak się przygotować?

Pełny obraz objawów, diagnostyki i leczenia SIBO znajdziesz w artykule: SIBO – objawy, dieta i metody leczenia

Jeśli dominują u Ciebie zaparcia i podejrzewasz przerost metanogenów, sprawdź też: IMO – co to jest, jakie daje objawy i czym różni się od SIBO?

Więcej o samym zespole jelita drażliwego przeczytasz w artykule: Zespół jelita drażliwego – objawy, dieta i leczenie IBS.

Podsumowanie

Endometrioza to choroba złożona, której obraz kliniczny wykracza daleko poza dolegliwości ginekologiczne. Jeśli oprócz bólu miednicy i nieregularnych miesiączek zmagasz się z przewlekłymi wzdęciami, bólami brzucha czy zmiennym rytmem wypróżnień, warto porozmawiać z lekarzem o możliwym udziale jelit – w tym SIBO – w Twoich dolegliwościach. Podejście łączące ginekologię i gastroenterologię daje największą szansę na trafną diagnozę i skuteczne leczenie.

Treści zawarte w tym artykule mają charakter edukacyjny i nie zastępują konsultacji z lekarzem. W przypadku podejrzenia endometriozy, przewlekłych dolegliwości bólowych lub jelitowych zalecana jest konsultacja ze specjalistą oraz indywidualne ustalenie diagnostyki i leczenia.

Źródła:

1. Basta P, Krentel H. Endometriosis – a systematic and interdisciplinary approach. Ginekol Pol. 2023;94(8):585–586.

2. Salliss ME, Farland LV, Mahnert ND, Herbst-Kralovetz MM. The role of gut and genital microbiota and the estrobolome in endometriosis, infertility and chronic pelvic pain. Hum Reprod Update. 2022;28(1):92–131.

3. Nabi MY, Nauhria S, Reel M, Londono S, Vasireddi A, Elmiry M, Ramdass PVAK. Endometriosis and irritable bowel syndrome: A systematic review and meta-analyses. Front Med (Lausanne). 2022;9:914356.

4. Halfon P, i wsp. High prevalence of small intestinal bacterial overgrowth and intestinal methanogen overgrowth in endometriosis patients: A case-control study. Int J Gynecol Obstet. 2025.

Subskrybuj newsletter i bądź na bieżąco!

Nie przegap żadnych nowości – zapisz się do naszego newslettera, aby jako pierwszy wiedzieć o nowych promocjach, ofertach oraz poradach zamieszczanych na naszym blogu.