Silny ból menstruacyjny, przewlekłe wzdęcia pojawiające się jak na zawołanie przed miesiączką, lata chodzenia od lekarza do lekarza z dolegliwościami, które ktoś w końcu nazywa „nerwowym jelitem” – tak zaczyna się droga wielu kobiet do rozpoznania endometriozy. To choroba, która dotyka nawet co dziesiątą kobietę w wieku rozrodczym, a jej objawy wykraczają daleko poza samą miednicę mniejszą.
W tym artykule wyjaśniamy, czym jest endometrioza, jakie są jej przyczyny, objawy i metody diagnostyki oraz leczenia, a także – co szczególnie istotne dla czytelniczek naszego bloga – jak choroba ta łączy się z funkcjonowaniem jelit, zespołem jelita drażliwego (IBS) oraz zespołem rozrostu bakteryjnego jelita cienkiego (SIBO).
Co to jest endometrioza?
Endometrioza to przewlekła choroba, w której tkanka przypominająca błonę śluzową macicy (endometrium) rozwija się poza jamą macicy – najczęściej w obrębie jajników, otrzewnej miednicy mniejszej i więzadeł krzyżowo-macicznych, rzadziej w obrębie jelit, pęcherza moczowego, a w pojedynczych przypadkach nawet poza jamą brzuszną. Podobnie jak prawidłowe endometrium, ogniska te reagują na wahania hormonalne w cyklu miesiączkowym – przerastają, a następnie złuszczają się i krwawią, co prowadzi do przewlekłego stanu zapalnego, powstawania zrostów i bólu.
Szacuje się, że endometrioza dotyczy około 10% kobiet w wieku rozrodczym, a od pojawienia się pierwszych objawów do postawienia prawidłowej diagnozy mija zwykle kilka lat (Basta i Krentel, 2023).
Choroba najczęściej ujawnia się w okresie między pierwszą miesiączką a menopauzą, choć pierwsze objawy – zwłaszcza bolesne miesiączki – pojawiają się nierzadko już u nastolatek i bywają przez lata bagatelizowane jako „normalny” ból okresowy. Do czynników zwiększających ryzyko zachorowania zalicza się m.in. wczesne wystąpienie pierwszej miesiączki, krótkie cykle miesiączkowe, obfite i długo trwające krwawienia, brak lub niewielką liczbę ciąż oraz obciążenie rodzinne. Z kolei dłuższe okresy stosowania antykoncepcji hormonalnej czy donoszone ciąże mogą wiązać się z mniejszym ryzykiem – nie dlatego, że „leczą” endometriozę, lecz dlatego, że ograniczają liczbę cykli miesiączkowych w ciągu życia.

Przyczyny i teorie powstawania endometriozy
Dokładna przyczyna endometriozy wciąż nie jest w pełni poznana. Wśród najczęściej przywoływanych teorii wymienia się:
- Teoria miesiączkowania wstecznego – cofanie się krwi miesiączkowej wraz z fragmentami endometrium przez jajowody do jamy otrzewnej
- Metaplazja celomatyczna – przekształcanie się komórek otrzewnej w komórki podobne do endometrium pod wpływem czynników hormonalnych lub zapalnych
- Implantacja jatrogenna – np. po cięciu cesarskim lub innych zabiegach chirurgicznych w obrębie miednicy
- Czynniki genetyczne i rodzinne – ryzyko zachorowania jest wyższe, jeśli endometriozę miała matka lub siostra
- Zaburzenia immunologiczne – nieprawidłowa odpowiedź układu odpornościowego może sprzyjać przetrwaniu ognisk endometrialnych poza macicą zamiast ich eliminacji
Coraz więcej uwagi poświęca się też roli mikrobioty – zarówno jelitowej, jak i narządu rodnego – w rozwoju choroby, o czym piszemy w dalszej części artykułu.
Objawy endometriozy
- Silne, narastające bóle menstruacyjne, które mogą nie reagować na typowe leki przeciwbólowe
- Przewlekły ból w obrębie miednicy mniejszej, niezwiązany wyłącznie z miesiączką
- Ból podczas lub po stosunku płciowym (dyspareunia)
- Ból podczas oddawania moczu lub wypróżniania, nasilający się w okresie okołomiesiączkowym
- Obfite lub nieregularne krwawienia miesiączkowe
- Niepłodność lub trudności z zajściem w ciążę
- Przewlekłe zmęczenie
- Objawy ze strony przewodu pokarmowego – wzdęcia (tzw. „endo belly”), bóle brzucha, biegunki lub zaparcia, nudności, często nasilające się w okolicy miesiączki
Warto podkreślić, że nasilenie objawów nie zawsze koreluje ze stopniem zaawansowania zmian – u części kobiet niewielkie ogniska dają silny ból, a rozległa endometrioza przebiega stosunkowo skąpoobjawowo.
Diagnostyka – jak rozpoznaje się endometriozę?
Przez wiele lat złotym standardem rozpoznania endometriozy była laparoskopia z pobraniem wycinków do badania histopatologicznego. Zgodnie z aktualnym podejściem, promowanym m.in. przez Polskie Towarzystwo Ginekologów i Położników, coraz większy nacisk kładzie się na diagnostykę nieinwazyjną i przedoperacyjną, opartą na:
- szczegółowo zebranym wywiadzie ukierunkowanym na objawy sugerujące endometriozę
- badaniu ginekologicznym
- ultrasonografii przezpochwowej wykonywanej według standaryzowanych protokołów (kryteria IDEA i MUSA), pozwalającej wykryć endometriozę jajnikową i głęboko naciekającą
- rezonansie magnetycznym miednicy mniejszej – szczególnie przydatnym przy podejrzeniu zmian głębokich lub zajęcia jelita czy pęcherza
Laparoskopia pozostaje metodą referencyjną w przypadkach wątpliwych oraz gdy jednocześnie planowane jest leczenie operacyjne, ale nie jest już warunkiem koniecznym do rozpoczęcia leczenia (Basta i Krentel, 2023). Niestety, od pierwszych objawów do rozpoznania wciąż mija średnio kilka lat – część dolegliwości bywa mylona z innymi schorzeniami, w tym właśnie z zespołem jelita drażliwego.
Leczenie endometriozy
- Leczenie hormonalne – dwuskładnikowe tabletki antykoncepcyjne, progestageny (np. dienogest), system wewnątrzmaciczny uwalniający lewonorgestrel, analogi lub antagoniści GnRH (często z tzw. terapią add-back, czyli dodatkiem niskiej dawki hormonów łagodzących działania niepożądane) – celem jest zahamowanie cyklicznej stymulacji hormonalnej ognisk endometriozy
- Leczenie przeciwbólowe – niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ), czasem leki wspomagające terapię bólu przewlekłego
- Leczenie chirurgiczne – laparoskopowe usunięcie ognisk endometriozy i torbieli endometrialnych (tzw. torbieli czekoladowych), zwłaszcza przy zmianach powyżej ok. 3 cm lub nieskuteczności leczenia zachowawczego; ryzyko nawrotu po zabiegu sięga nawet 30%
- Leczenie niepłodności – w zależności od sytuacji: leczenie operacyjne, stymulacja owulacji lub zapłodnienie pozaustrojowe (in vitro)
- Podejście wielodyscyplinarne – coraz częściej podkreśla się rolę zespołowej opieki nad pacjentką: oprócz ginekologa mogą w niej uczestniczyć gastroenterolog, dietetyk, fizjoterapeuta uroginekologiczny czy specjalista leczenia bólu przewlekłego
Endometrioza a jelita – „endo belly” i zespół jelita drażliwego
Objawy ze strony przewodu pokarmowego są u kobiet z endometriozą bardzo częste – tak częste, że bywają mylone z samodzielną chorobą jelit. Charakterystyczne jest tzw. „endo belly” – nagłe, nasilone wzdęcie brzucha, często pojawiające się cyklicznie w okolicy miesiączki, nieproporcjonalne do ilości spożytego pokarmu.
Związek między endometriozą a zespołem jelita drażliwego (IBS) jest dobrze udokumentowany. Metaanaliza z 2022 roku, obejmująca dane od niemal 100 tysięcy kobiet (18 887 z endometriozą i 77 171 w grupach kontrolnych), wykazała, że ryzyko współwystępowania IBS u kobiet z endometriozą jest niemal trzykrotnie wyższe niż w grupach porównawczych (iloraz szans 2,97; 95% CI: 2,17–4,06). Analiza zbiorcza wykazała też, że objawy spełniające kryteria IBS występują u ok. 23% kobiet z endometriozą (Nabi i wsp., 2022).
Możliwe mechanizmy tego powiązania obejmują: bezpośrednie naciekanie jelit przez ogniska endometriozy (zwłaszcza w postaci głęboko naciekającej), przewlekły stan zapalny w obrębie miednicy mniejszej wpływający na czynność motoryczną jelit, nadwrażliwość trzewną związaną z przewlekłym bólem, a także udział osi jelitowo-mózgowej.
Endometrioza a SIBO – co mówią badania?
W ostatnich latach coraz więcej uwagi poświęca się bardziej swoistemu powiązaniu – między endometriozą a zespołem rozrostu bakteryjnego jelita cienkiego (SIBO) oraz przerostem metanogenów (IMO).
W opublikowanym w 2025 roku badaniu kliniczno-kontrolnym porównano wyniki testu wodorowo-metanowego u 148 kobiet z potwierdzoną badaniem obrazowym lub histopatologicznym endometriozą oraz 148 dobranych pod względem wieku kobiet z grupy kontrolnej, wyłonionych z większej grupy ponad tysiąca pacjentek francuskiej poradni gastroenterologicznej. Dodatni wynik testu (SIBO i/lub przerost metanogenów) stwierdzono u 91,9% kobiet z endometriozą wobec 83,1% w grupie kontrolnej – różnica istotna statystycznie. U pacjentek z endometriozą częściej dominował dodatni wynik w kierunku metanu, co koreluje z częstszym występowaniem zaparć w tej grupie (Halfon i wsp., 2025).
Warto zaznaczyć, że badana populacja nie była przypadkową próbą kobiet z populacji ogólnej, lecz pacjentkami już kierowanymi na diagnostykę gastroenterologiczną z powodu dolegliwości – dlatego bardzo wysoki odsetek dodatnich wyników dotyczy specyficznej grupy, a nie każdej kobiety z endometriozą. Mimo to różnica między grupą z endometriozą a grupą kontrolną (również objętą diagnostyką gastroenterologiczną) wskazuje na istotny, niezależny związek między obiema chorobami.
Proponowane mechanizmy łączące endometriozę z zaburzeniami mikroflory jelitowej obejmują tzw. „estrobolom” – zespół genów bakterii jelitowych kodujących enzymy (m.in. beta-glukuronidazę) uczestniczące w metabolizmie estrogenów. Zaburzenia składu mikrobioty jelitowej mogą zwiększać ponowne wchłanianie estrogenów z przewodu pokarmowego do krążenia, co potencjalnie nasila stymulację hormonalną ognisk endometriozy. Hipoteza ta, choć obiecująca, wciąż wymaga potwierdzenia w badaniach klinicznych u ludzi – jak podkreślają autorzy jednego z obszerniejszych przeglądów na ten temat, większość dotychczasowych dowodów pochodzi z badań na zwierzętach, a związek między mikrobiotą jelitową a endometriozą ma prawdopodobnie charakter dwukierunkowy (Salliss i wsp., 2022).
Z praktycznego punktu widzenia potwierdzenie SIBO lub IMO u pacjentki z endometriozą nie zmienia leczenia samej endometriozy, ale otwiera dodatkową, konkretną ścieżkę terapeutyczną dla dolegliwości jelitowych – np. celowaną antybiotykoterapię, czasowe wprowadzenie diety o niskiej zawartości FODMAP czy pracę nad motoryką jelit – którą prowadzi się równolegle do leczenia ginekologicznego, a nie zamiast niego.
Endometrioza a IBS/SIBO – porównanie objawów
| Cecha | Endometrioza | IBS / SIBO |
|---|---|---|
| Charakter bólu | Cykliczny, nasilający się przed i w trakcie miesiączki; często głęboki ból miednicy | Zmienny, związany z posiłkami i wypróżnieniami, niekoniecznie cykliczny |
| Wzdęcia | Częste, tzw. „endo belly”, bywają wyraźnie cykliczne | Częste, związane z fermentacją bakteryjną, nasilają się często po posiłkach |
| Rytm wypróżnień | Może być zaburzony wtórnie (ucisk, stan zapalny, naciek jelita) | Biegunka, zaparcie lub naprzemiennie – typowy obraz IBS/SIBO |
| Diagnostyka rozstrzygająca | USG dopochwowe, rezonans magnetyczny, czasem laparoskopia | Test wodorowo-metanowy, czasem badania obrazowe lub endoskopowe |
| Leczenie podstawowe | Hormonalne i/lub chirurgiczne | Dieta (np. low FODMAP), celowana antybiotykoterapia (SIBO), modyfikacja mikrobioty |
Kiedy warto rozszerzyć diagnostykę o jelita?
Jeśli u kobiety z rozpoznaną lub podejrzewaną endometriozą dolegliwości jelitowe – wzdęcia, bóle brzucha, zmienny rytm wypróżnień – utrzymują się mimo leczenia choroby podstawowej lub nasilają się niezależnie od cyklu miesiączkowego, warto rozważyć:
- test wodorowo-metanowy w kierunku SIBO/IMO
- konsultację gastroenterologiczną w celu wykluczenia nakładających się schorzeń, w tym IBS i nietolerancji pokarmowych
- przy podejrzeniu głębokiego nacieku jelita – poszerzoną diagnostykę obrazową (np. rezonans magnetyczny, czasem kolonoskopię)
Takie podejście pozwala uniknąć sytuacji, w której wszystkie dolegliwości brzuszne automatycznie przypisuje się samej endometriozie, choć część z nich może wynikać z nakładającego się, odrębnego zaburzenia jelitowego – i odwrotnie, pomaga nie „zgubić” rozpoznania endometriozy pod maską wcześniej postawionej diagnozy IBS.
Więcej o samym badaniu przeczytasz w artykule: Test wodorowo-metanowy – co to jest i jak się przygotować?
Pełny obraz objawów, diagnostyki i leczenia SIBO znajdziesz w artykule: SIBO – objawy, dieta i metody leczenia
Jeśli dominują u Ciebie zaparcia i podejrzewasz przerost metanogenów, sprawdź też: IMO – co to jest, jakie daje objawy i czym różni się od SIBO?
Więcej o samym zespole jelita drażliwego przeczytasz w artykule: Zespół jelita drażliwego – objawy, dieta i leczenie IBS.
Podsumowanie
Endometrioza to choroba złożona, której obraz kliniczny wykracza daleko poza dolegliwości ginekologiczne. Jeśli oprócz bólu miednicy i nieregularnych miesiączek zmagasz się z przewlekłymi wzdęciami, bólami brzucha czy zmiennym rytmem wypróżnień, warto porozmawiać z lekarzem o możliwym udziale jelit – w tym SIBO – w Twoich dolegliwościach. Podejście łączące ginekologię i gastroenterologię daje największą szansę na trafną diagnozę i skuteczne leczenie.
Treści zawarte w tym artykule mają charakter edukacyjny i nie zastępują konsultacji z lekarzem. W przypadku podejrzenia endometriozy, przewlekłych dolegliwości bólowych lub jelitowych zalecana jest konsultacja ze specjalistą oraz indywidualne ustalenie diagnostyki i leczenia.
Źródła:
1. Basta P, Krentel H. Endometriosis – a systematic and interdisciplinary approach. Ginekol Pol. 2023;94(8):585–586.
2. Salliss ME, Farland LV, Mahnert ND, Herbst-Kralovetz MM. The role of gut and genital microbiota and the estrobolome in endometriosis, infertility and chronic pelvic pain. Hum Reprod Update. 2022;28(1):92–131.
3. Nabi MY, Nauhria S, Reel M, Londono S, Vasireddi A, Elmiry M, Ramdass PVAK. Endometriosis and irritable bowel syndrome: A systematic review and meta-analyses. Front Med (Lausanne). 2022;9:914356.
4. Halfon P, i wsp. High prevalence of small intestinal bacterial overgrowth and intestinal methanogen overgrowth in endometriosis patients: A case-control study. Int J Gynecol Obstet. 2025.