Nietolerancja sorbitolu – co to jest i jak wygląda dieta?

Sorbitol – co to jest?

Sorbitol to alkohol cukrowy, czyli poliol naturalnie występujący w wielu gatunkach owoców i roślin. W naturze znajdziemy go przede wszystkim w jabłkach, gruszkach, śliwkach, morelach, wiśniach, brzoskwiniach oraz owocach suszonych. Jest też produkowany syntetycznie z glukozy i stosowany powszechnie jako substancja słodząca w przemyśle spożywczym pod symbolem E420.

Sorbitol dodawany jest do szerokiej gamy produktów przetworzonych: gum do żucia i cukierków bez cukru, napojów i syropów dietetycznych, produktów oznaczonych jako „fit” lub „light”, niektórych leków i suplementów diety (jako substancja pomocnicza i nośnik), a także dżemów niskocukrowych i przetworów owocowych. Jego obecność w produktach dla diabetyków wynika z niskiego indeksu glikemicznego – sorbitol podnosi poziom glukozy we krwi wolniej niż cukier, dlatego bywa stosowany jako jego zamiennik.

W organizmie człowieka sorbitol wchłania się biernie i stosunkowo wolno w jelicie cienkim, głównie za pośrednictwem transportera GLUT5. Jego wchłanialność jest znacznie niższa niż glukozy czy sacharozy – nawet u zdrowych osób spożycie powyżej 10–20 g jednorazowo może wywołać dolegliwości jelitowe.

Przyczyny nietolerancji sorbitolu

Nietolerancja sorbitolu wynika z upośledzonego wchłaniania tego cukru w jelicie cienkim. Wyróżnia się dwa mechanizmy prowadzące do tego stanu.

Pierwotna nietolerancja sorbitolu jest uwarunkowana genetycznie i związana z niedoborem lub zmniejszoną aktywnością transportera jelitowego GLUT5, odpowiedzialnego za wchłanianie sorbitolu i fruktozy. Ten typ nietolerancji ma charakter przewlekły i utrzymuje się przez całe życie.

Wtórna nietolerancja sorbitolu pojawia się jako skutek uszkodzenia błony śluzowej jelita cienkiego w przebiegu różnych schorzeń. Może towarzyszyć celiakii, chorobie Leśniowskiego-Crohna, zapaleniu żołądka i jelit, a także być następstwem przebytych infekcji jelitowych, długotrwałej antybiotykoterapii lub radioterapii okolicy brzusznej. W tych przypadkach nietolerancja może być częściowo odwracalna po wyleczeniu choroby podstawowej i regeneracji nabłonka jelitowego.

Niezależnie od przyczyny, mechanizm powstawania objawów jest podobny: niestrawiony sorbitol zalega w świetle jelita, zwiększa ciśnienie osmotyczne, przyciąga wodę do światła jelita, a następnie ulega fermentacji bakteryjnej w jelicie grubym, wytwarzając duże ilości gazów – nawet do 1 litra z 10 g niestrawionego sorbitolu.

Nietolerancja sorbitolu – objawy

Objawy nietolerancji sorbitolu są ograniczone do układu pokarmowego i pojawiają się zazwyczaj w ciągu kilku godzin od spożycia produktu bogatego w sorbitol. Czas i nasilenie objawów zależy od ilości spożytego sorbitolu oraz indywidualnej wrażliwości danej osoby.

Typowe objawy to wzdęcia i nadmierne gazy, bóle i skurcze brzucha, uczucie przelewania i bulgotania w jelitach, biegunka lub luźne stolce, nudności, a niekiedy uczucie pełności już po małym posiłku. Objawy mogą nasilać się przy jednoczesnym spożyciu fruktozy, ponieważ oba cukry korzystają z tego samego transportera jelitowego GLUT5 i konkurują o wchłanianie. Nietolerancja sorbitolu i fruktozy bardzo często współwystępują.

Badania wskazują, że nietolerancja sorbitolu dotyczy nawet 70% osób z zespołem jelita drażliwego, co sprawia, że u pacjentów z przewlekłymi dolegliwościami jelitowymi o nieustalonej przyczynie diagnostyka w tym kierunku jest szczególnie uzasadniona.

Diagnostyka nietolerancji sorbitolu – jakie badania wykonać?

Złotym standardem w rozpoznaniu nietolerancji sorbitolu jest wodorowy test oddechowy z sorbitolem – badanie nieinwazyjne, bezpieczne i dostępne w wielu ośrodkach diagnostycznych.

Badanie polega na pobraniu próbki powietrza wydychanego przez pacjenta na czczo, a następnie podaniu doustnie roztworu sorbitolu (zazwyczaj 10 g rozpuszczonego w wodzie). Kolejne próbki pobierane są co 15–30 minut przez 2–3 godziny. Próbki analizuje się pod kątem zawartości wodoru, który powstaje w wyniku fermentacji bakteryjnej niestrawionego sorbitolu w jelicie grubym i przenika przez ścianę jelita do krwi, skąd jest wydychany przez płuca.

Wynik jest oceniany jako dodatni, gdy stężenie wodoru w wydychanym powietrzu wzrośnie o co najmniej 20 ppm powyżej wartości bazowej zmierzonej na czczo. Nowoczesne analizatory mierzą też stężenie metanu, co pozwala na pełniejszą ocenę fermentacji jelitowej.

Przed badaniem konieczne jest przestrzeganie ścisłej diety przygotowawczej przez co najmniej 24 godziny. Wyklucza się produkty bogate w sorbitol i fruktozę, a w dniu badania obowiązuje kilkugodzinny post. Nie wolno przyjmować antybiotyków, probiotyków i leków wpływających na motorykę jelit przez kilka tygodni przed badaniem.

Jako badanie uzupełniające stosuje się obserwację kliniczną opartą na diecie eliminacyjnej – wykluczeniu sorbitolu z jadłospisu i ocenie ustępowania dolegliwości. Warto jednak pamiętać, że sama obserwacja objawów bez testu oddechowego nie pozwala na jednoznaczne rozpoznanie.

Dieta przy nietolerancji sorbitolu

Podstawą postępowania przy potwierdzonej nietolerancji sorbitolu jest ograniczenie lub eliminacja produktów zawierających ten poliol. Celem nie jest jednak bezterminowe całkowite wykluczenie sorbitolu, lecz ustalenie indywidualnego progu tolerancji, poniżej którego spożycie nie wywołuje objawów – podobnie jak ma to miejsce w protokole diety low FODMAP.

Produkty o wysokiej zawartości sorbitolu, wymagające eliminacji lub znacznego ograniczenia:

• owoce: jabłka, gruszki, śliwki, morele, brzoskwinie, wiśnie, nektarynki, owoce suszone (rodzynki, śliwki suszone, morele suszone, daktyle)
• guma do żucia bez cukru i cukierki bez cukru – zawierają sorbitol jako główny słodzik
• napoje i syropy dietetyczne oznaczone jako „light”, „bez cukru” lub „fit”
• produkty dla diabetyków: dżemy niskocukrowe, batony, czekolady z substytutami cukru
• niektóre leki w postaci syropów i tabletek musujących – sorbitol jako substancja pomocnicza
• przetwory owocowe: soki jabłkowe, gruszowe, śliwkowe, nektary

Produkty naturalnie ubogie w sorbitol, dobrze tolerowane w diecie:

• banany (niedojrzałe), winogrona, pomarańcze, mandarynki, kiwi, ananas, truskawki, borówki, maliny
• wszystkie warzywa – warzywa nie zawierają istotnych ilości sorbitolu
• produkty zbożowe, mięso, ryby, jaja, nabiał bez dodatku słodzików
• naturalne słodziki: cukier (sacharoza), stewia, syrop klonowy – nie zawierają sorbitolu
• woda, herbata, kawa bez dodatku słodzących syropów

Warto zwrócić uwagę na etykiety produktów, szukając nazwy „sorbitol” lub symbolu „E420″. Przy zakupie gumy do żucia, cukierków, syropów dla dzieci i suplementów należy sprawdzić skład – sorbitol jest jednym z najczęściej stosowanych polioli w żywności przetworzonej.